گزيده‌هاي اقتصادي ويژه تجارت خارجي غير نفتي با آفريقا

 

 

قاره آفريقا با مساحتي معادل 30/3 ميليون کيلومتر مربع مشتمل بر 54 کشور و جمعيتي بالغ بر 700 ميليون نفر 21 درصد خشکيهاي جهان و بيش از 10 درصد جمعيت جهان را در خود جاي داده و قاره‌اي غني از نظر منابع معدني و سنگهاي قيمتي به شمار مي‌رود. گزارش حاضر با بررسي وضعيت تجارت خارجي و روند صادرات غير نفتي جمهوري اسلامي ايران به بازار بزرگ و پر مصرف آفريقا طي سالهاي79 -1376 , و وضعيت تجارت خارجي جمهوري اسلامي ايران با اتحاديه‌هاي مهم در اين قاره نظير اکوواس و سادک پرداخته است‌. همچنين, ضرورت افزايش روابط با سازمانهاي درون اين قاره و گسترش همکاري با سازمان نوپاي اتحاديه آفريقايي از يکسو و اتخاذ و اجراي کامل مکانيزمهاي ارائه شده از سوي شورايعالي آفريقا از سوي ديگر جهت تحول اساسي در ساختار صادرات به منطقه مورد تائکيد قرار گرفته است‌.

 1- وضعيت کلي روند تجارت خارجي آفريقا با جهان

بابررسي ارزش صادرات جهاني مي‌توان دريافت که روند تجارت جهاني با شتابي فزاينده روبه پيشرفت بوده است‌. براساس اطلاعات موجود طي دهه1990 , صادرات جهان از 3437 ميليارد دلار (1990 ) به 5625 ميليارد دلار (1999 ) افزايش يافته است و اين در شرايطي است که حجم صادرات خدمات طي همين مدت از 793 ميليارد دلار به 1350 ميليارد دلار رسيده است‌. در اين ميان قاره آفريقا با 133 ميليارد دلار صادرات و 33 ميليارد دلار واردات, کمترين ميزان تجارت خارجي را در بين ديگر قاره‌هادارا مي‌باشد. وابستگي آفريقا به منابع مالي خارجي جهت اجراي طرحهاي زير بنايي, ميزان ناچيز در آمدهاي ارزي, وجود بدهيهاي سنگين خارجي, سطح نازل بهره وري و فقدان نيروي انساني کارآمد و ماهر, سلطه شرکتهاي بين المللي بر فعاليتهاي تجاري از جمله عوامل موئثر در سطح پايين تجارت خارجي آفريقا در ميان مناطق مختلف جهان مي‌باشد.

 2- وضعيت تجارت خارجي جمهوري اسلامي ايران با آفريقا

در طي سالهاي79 - 1376 ميانگين واردات (غير نفتي) کشورهاي واقع در قاره آفريقا از ايران 75 ميليون دلار بوده که معادل تنها 2 درصد ارزش صادرات غير نفتي کشور تشکيل داده است‌. بر اساس اطلاعات جدول شماره1 , در سال 1379 مجموع سهم واردات آفريقااز ايران توسط 5 کشور عمده آفريقايي در صدر ليست جدول ياد شده 61 درصد, سهم 10 کشور عمده 83 درصد و سهم 15 کشور عمده 92 درصد مي‌باشد. به عبارت ديگر سهم 33 کشور ديگر آفريقايي در کل ارزش صادرات غير نفتي ايران تنها حدود 8 درصد مي‌باشد.

مهمترين کالاهاي صادراتي غير نفتي کشور آسيا را سوختهاي معدني,محصولات صنايع شيميايي, فرش و گليم, محصولات سراميکي, محصولات نباتي و ماشين آلات و قطعات آنها تشکيل مي‌دهد. با نگاهي به روند ارزش صادرات غير نفتي به آفريقا در سالهاي79 -1376 , مي‌توان نوسان مداوم ارزش صادرات و عدم تداوم رشد صادراتي به منطقه را مشاهده نمود. از سويي ديگر, با مقايسه ارزش واردات از آفريقا در همين دوره مي‌توان دريافت که پس از کاهش 40 درصدي تا سال 1377 روند واردات به تدريج رو به افزايش گذاشته به طوريکه در سال 1378 با 25 درصد افزايش به 200/6 ميليون دلار و در سال 1379 با 22 درصد افزايش به 245/2 ميليون دلار رسيده است‌.

مهمترين واردات کشور از آفريقا را شکر و فرو منگنز (آفريقاي جنوبي), محصولات شيميايي آلي و کودهاي فسفاته تشکيل مي‌دهند.

 3- وضعيت تجارت خارجي غير نفتي ايران با سازمانهاي عمده اقتصادي در منطقه آفريقا

 الف - جامعه اقتصادي دولتهاي غرب آفريقا(ECOWAS)

 ((اکواس)) که مهمترين سازمان منطقه‌اي زير صحراي آفريقا به شمار مي‌رود, در سال 1975 ايجاد گرديد. اکواس ثروتمندترين و در عين حال پرجمعيت‌ترين کشورهاي قاره و همچنين نيمي از عقب مانده‌ترين کشورهاي آفريقا را در خود جاي داده است که تعدادي از آنهااز منابع معدني سرشاري برخوردار هستند. با نگاهي به وضعيت صادرات غير نفتي ايران, مي‌توان مشاهده نمود که روند روبه کاهش صادرات غير نفتي سالهاي78 - 1376 به اکواس, نه تنها در سال 1379 متوقف گشته بلکه بخاطر سياستهاي تشويق صادرات دولت ازافزايش محسوسي نيز برخوردار گرديده است‌. واردات نيز پس از نوسانهاي فاحش سالهاي78 -1376 , در سال 1379 و همزمان با افزايش صادرات غير نفتي از رشد برخوردار گرديده است‌. بنابراين مي‌توان چنين ارزيابي نمود که از سال آخر دوره مورد بررسي, ارزش تجارت خارجي غير نفتي با اکواس (با تراز تجاري مثبت) افزايش پيدا کرده است‌.

 ب) جامعه اقتصادي جنوب آفريقا (SADC)

 ((سادک)) با دارا بودن جمعيت 180 ميليون نفري و توليد ناخالص داخلي به ارزش 176 ميليارد دلار, يکي از بازارهاي بزرگ و ناشناخته در ميان بازارهاي مختلف در جهان محسوب مي‌گردد. همچنين اين منطقه در عين برخورداري از موهبت منابع غني انساني, طبيعي, کشاورزي و معدني, داراي 76 ميليون نفر جمعيت که در فقر مطلق به سر مي‌برند مي‌باشد. با نگاهي به وضعيت صادرات غير نفتي ايران به سادک مي‌توان مشاهده نمود که عليرغم وجود زمينه‌هاي مناسب, روند صادرات در طي 4 سال گذشته در سطحي پايين بوده و همواره سير نزولي داشته است‌. درمقابل, روند واردات که تا سال 1378 کاهش يافته بود به يکباره سير صعودي يافته است‌.

 نتيجه: بسياري از کشورهاي آفريقايي با ارزيابي صحيح از شرايط بين المللي و در جهت هماهنگي با روند جهاني شدن اقتصاد, اصلاحاتي را در زمينه تطبيق ساختار اقتصادي خود با اقتصاد جهاني آغاز کرده‌اند. منطقه گرايي و گسترش همکاري در قالب سازمانهاي منطقه‌اي, و نيز خصوصي سازي, هموار ساختن زمينه‌هاي جذب سرمايه گذاري خارجي و ايجاد مناطق آزاد تجاري با کمک و مشورت نهادهاي بين المللي از جمله اين اصلاحات مي‌باشد که اميد توسعه اقتصادي و افزايش تجارت خارجي را در بين کشورهاي منطقه تقويت نموده است‌. همچنين وسعت و جمعيت زياد منطقه آفريقا که تنوع سبد کالاهاي وارداتي آن را موجب گشته, زمينه‌هاي بسيار مناسبي را براي افزايش رقابت ديگر کشورها در جهت نفوذ در بازارهاي منطقه و افزايش رونق تجارت خارجي خود فراهم ساخته است‌. در اين ميان, جمهوري اسلامي ايران عليرغم درک اهميت تجاري منطقه به عنوان بازار مناسب صادرات غيرنفتي کشور در کنار مزيتهاي ديگر آن (بازار بزرگ صدور خدمات فني و مهندسي, تقاضاي نفت خام,...) و با وجود تلاش براي توسعه روابط تجاري در اين راه توفيق اندکي يافته است به طوريکه ميانگين صادرات کشور به قاره آفريقا طي چهار سال گذشته (79 -1376 ) معادل 74 ميليون دلار و واردات از اين قاره به ميزان 218/6 ميليون دلار بوده که سهم بسيار ناچيزي از مجموع تجارت خارجي غير نفتي کشور را شامل مي‌گردد. روابط تجاري با سازمانهاي منطقه‌اي نيز نمايانگر سطح پايين تجارت مي‌باشد. بنابراين, راهکار اصولي افزايش سطح روابط اقتصادي با منطقه به نحوي که بتواند اهداف توسعه صادرات غير نفتي در برنامه سوم توسعه برآورده سازد, با تلاش در جهت افزايش روابط سياسي با کشورها و سازمانهاي منطقه‌اي اين قاره و بالاخص همکاري و تشريک مساعي با سازمان نوپاي اتحاديه آفريقايي محقق مي‌گردد. همچنين ارائه دستورالعملهاي مشخص از سوي شورايعالي آفريقا به دستگاههاي ذيربط جهت:

- اعطاي اعتبار به صادر کنندگان کالا به قاره آفريقا;

- اعطاي نرخهاي ترجيحي در حمل و نقل دريايي و هوايي کالاهاي صادراتي ;

- برقراري مجدد خط هوايي به مقصد کشورهاي آفريقايي ;

- حمايت قانوني از تشکيل شرکتهاي مشترک با کشورهاي آفريقايي ;

- تضمينLC بانکهاي آفريقايي و تضمين پوشش بيمه‌اي معاملات بازرگاني توسط صندوق ضمانت صادرات; و اجراي مصوبات کميته بازرگاني شورايعالي آفريقا توسط دستگاههاي ذيربط را مي‌توان به عنوان راهکار عملي افزايش سطح روابط اقتصادي مطرح نمود که بايستي مد نظر قرار گيرد.

جدول1 : ارزش مبادلات تجاري جمهوري اسلامي ايران با کشورهاي قاره آفريقا 
طي سالهاي
79 - 1376 (به هزار دلار)

رديف

نام کشور

1376

1377

1378

1379

صادرات

واردات

صادرات

واردات

صادرات

واردات

صادرات

واردات

1

مصر

1265

1471

2896

13693

9630

2516

16190

13761

2

سودان

757

4568

3528

-

9118

-

14672

4003

3

آفريقاي جنوبي

17042

124249

7692

81054

5752

73985

6462

102188

4

تونس

2929

36202

2085

21568

2122

53931

4857

51006

5

ليبي

4570

-

1775

52

14154

-

6091

3

6

اتيوپي

206

975

3195

41

853

-

4683

-

7

کنيا

2692

450

2488

1251

2431

2246

3865

1124

8

نيجريه

714

-

81325

2

825

-

3196

6

9

جيبوتي

-

-

797

-

4484

-

2965

-

10

تانزانيا

375

-

449

-

1358

298

2100

-

11

مراکش

1399

61414

2012

36634

1821

61672

2005

50164

12

بورکينافاسو

92

-

79

-

1

-

1494

106

13

کامرون

436

-

1220

-

-

-

1482

51

14

سنگال

325

31947

445

2134

152

7

1405

-

15

کنگوي دموکراتيک

26

-

109

-

71

-

1104

-

16

غنا

521

-

485

-

636

651

914

285

17

گينه

274

7110

1502

-

504

690

8

 

18

مالي

122

-

108

-

368

-

463

-

19

موزامبيک

197

-

5

-

58

-

462

-

20

بوتسوانا

-

-

0/4

-

10

-

333

-

21

زيمبابوه

203

-

1177

805

754

2501

308

3411

22

اريتره

21

-

-

-

15

-

305

5

23

سومالي

-

-

-

-

1

-

281

-

24

اوگاندا

349

-

293

8

392

27

277

-

25

ساحل عاج

429

-

825

-

624

-

266

-

26

بنين

146

-

56

-

305

-

208

-

27

زئير

141

-

60

-

376

-

188

-

28

ماداگاسکار

282

-

674

-

319

-

185

-

29

نيجر

76

-

71

-

26

-

162

925

30

توگو

148

-

187

2995

161

-

162

17884

31

نامبيا

-

-

-

-

-

-

148

219

32

رواندا

19

-

145

2

101

-

114

-

33

موريتاني

70

-

86

-

138

-

97

-

34

آنگولا

-

-

87

-

31

-

97

-

35

گامبيا

32

-

70

-

-

-

91

11

36

کومور

-

-

18

-

-

-

67

-

37

موريس

10

-

70

-

25

-

59

-

38

آفريقاي مرکزي

316

57

335

-

97

1631

56

-

39

الجزاير

295

-

148

-

53

-

55

-

40

ليبريا

8

-

-

-

-

-

45

-

41

گابن

105

-

247

-

-

-

40

3

42

زامبيا

1

-

87

-

24

-

37

-

43

سيرالئون

16

127

36

-

-

-

23

-

44

گينه بيسائو

-

-

81

-

-

-

23

-

45

بوروندي

987

-

514

-

633

851

11

-

46

سوازيلند

-

-

4

-

-

212

-

-

47

مالاوي

100

-

-

-

20

-

-

-

48

چاد

-

-

162

-

16

-

-

-

مجموع تجارت باآفريقا

37700

268570

123170

160240

57820

200570

78740

245160

مجموع تجارت با جهان
 (
به ميليارد دلار)

2/8

14/2

3/1

14/3

3/4

12/7

3/9

14/4

درصد کل تجارت با آفريقا نسبت به کل جهان

1/3

1/9

4/8

1/1

1/7

1/6

2

1/7

 

 
 
 

 Back